12 نکته تامل برانگیز درباره مرز باریک میان نبوغ و جنون که باید بدانید
به گزارش کهن پارس، رابطه میان نبوغ (Genius) و جنون (Madness) از دیرباز یکی از مجذوب کننده ترین و در عین حال چالش برانگیزترین موضوعات در روانپزشکی و تاریخ هنر بوده است. بسیاری از متفکران بزرگ تاریخ، رفتارهایی از خود نشان داده اند که در زمانه خودشان ابلهانه یا ناشی از بی خردی تفسیر می شد، اما بعدها به عنوان نوآوری های انقلابی ستایش شد. در این مقاله جامع، به آنالیز علمی و تاریخی این پرسش می پردازیم که آیا واقعاً بین نبوغ و جنون فاصله اندکی است؟ ما از زوایای نوروساینس، جامعه شناسی و هنر به این موضوع نگاه می کنیم تا تعریف واحدی از نبوغ ارائه دهیم و تفاوت میان خلاقیت خالص و اختلالات روانی را با ذکر نمونه های واقعی و تاریخی برای شما روشن کنیم.
01
تعریف سیال نبوغ؛ نوآوری یا حماقت؟
نبوغ در لغت به معنای توانایی فکری استثنایی و خلاقیت (Creativity) در سطحی است که مرزهای دانش فعلی را جابه جا می نماید. اما نکته کلیدی اینجاست که تعریف نبوغ اغلب وابسته به زمان است. یک نوآوری (Innovation) ممکن است در یک عصر عملی ابلهانه، بی کاربرد و هزینه بر تلقی گردد زیرا جامعه هنوز ابزارهای درک آن را ندارد. برای مثال، ایده های پرواز لئوناردو داوینچی (Leonardo da Vinci) در زمان خودش برای بسیاری غیرممکن و ناشی از خیالبافی مفرط به نظر می رسید. نبوغ در واقع توانایی برقراری ارتباط میان مفاهیمی است که در نگاه اول هیچ پیوندی با هم ندارند؛ مهارتی که به آن تفکر واگرا (Divergent Thinking) می گویند.
02
جنون از منظر علمی؛ آیا هر رفتار عجیبی دیوانگی است؟
در روانپزشکی مدرن، جنون یا روان پریشی (Psychosis) به شرایطی گفته می گردد که در آن فرد ارتباط خود را با واقعیت از دست می دهد. اما آیا هر کسی که دلمشغولی های عجیب دارد، دیوانه است؟ پاسخ خیر است. تفاوت بزرگی میان ویژگی های شخصیتی عجیب (Eccentricity) و اختلالات بالینی وجود دارد. افراد عجیب وغریب معمولاً در عملکرد روزمره خود دچار مشکل نمی شوند و رفتارهایشان ناشی از یک انتخاب یا سبک زندگی فرق دارد. در حالی که در جنون، فرد تحت فشار هذیان ها (Delusions) یا توهمات (Hallucinations) است که اراده او را سلب می نمایند. مرز باریک جایی است که یک فکر خلاق از الگوهای رایج عبور می نماید اما هنوز کنترل منطقی بر خروجی فکر خود دارد.
03
دیدگاه نوروساینس؛ فیلترهای مغزی که باز می مانند
مطالعات علوم اعصاب (Neuroscience) نشان داده است که مغز نابغه ها و افرادی که مستعد بعضی اختلالات روانی مانند شیزوفرنی یا روان گسیختگی هستند، در یک ویژگی مشترک اند: بازداری زدایی شناختی (Cognitive Disinhibition). در یک مغز معمولی، اطلاعات غیرضروری فیلتر می شوند تا تمرکز حفظ گردد. اما در مغزهای خلاق، این فیلترها ضعیف تر عمل می نمایند و اجازه می دهند حجم بزرگی از داده های حسی و فکری وارد آگاهی شوند. این پدیده از یک سو می تواند منجر به الهامات بزرگ گردد و از سوی دیگر اگر شدت یابد، می تواند فرد را در دریایی از اطلاعات آشفته غرق نموده و به سمت فروپاشی روانی سوق دهد.
04
نیکولا تسلا؛ نوسان میان اختراع و وسواس
نیکولا تسلا (Nikola Tesla) نمونه شاخص شخصی است که نبوغ و رفتارهای عجیب را در هم آمیخت. او مخترعی بود که دنیای مدرن را با جریان متناوب (AC) ساخت، اما در عین حال از اختلال وسواس جبری (OCD) شدید رنج می برد. تسلا به عدد سه وسواس داشت و قبل از ورود به ساختمان، سه بار دور آن می چرخید. او در اواخر عمرش ادعا می کرد که با کبوترها ارتباط برقرار می نماید. در اینجا می بینیم که چگونه یک فکر می تواند در بازه ای از زمان پیچیده ترین مسائل فیزیک را حل نماید و در بازه ای دیگر، رفتارهایی انجام دهد که هیچ توجیه نوآورانه یا علمی ندارند. این نشان می دهد که نبوغ یک شرایط پایدار نیست و می تواند تحت تأثیر سلامت روان نوسان کند.
05
ون گوگ و پارادوکس رنج خلاقانه
وینسنت ون گوگ (Vincent van Gogh) نماد هنرمند رنج کشیده است. او در زمان حیاتش تنها یک تابلو فروخت و به دلیل حملات عصبی، بخشی از گوش خود را برید. آثار او که امروزه میلیاردها دلار ارزش دارند، در زمان خودش محصول فکر یک بیمار روانی تلقی می شدند. تحلیل های مدرن نشان می دهند که ون گوگ احتمالاً از اختلال دوقطبی (Bipolar Disorder) رنج می برده است. در فازهای شیدایی (Mania)، او انرژی بی پایانی برای خلق اثر داشت و در فازهای افسردگی، به بن بست می رسید. این رابطه دوطرفه میان خلاقیت و نوسانات خلقی، یکی از پیچیده ترین مباحث در روانشناسی هنر است.
06
جان نش؛ وقتی ریاضیات با هذیان درگیر می گردد
جان نش (John Nash)، برنده جایزه نوبل اقتصاد، سال ها با بیماری اسکیزوفرنی (Schizophrenia) دست و پنجه نرم کرد. او در اوج نبوغ ریاضی خود، دچار هذیان های جاسوسی و توطئه شد. نکته تکان دهنده اینجاست که خود او بعدها گفت که افکار ریاضی اش به همان روشی به فکرش خطور می کردند که هذیان هایش؛ یعنی هر دو به صورت الهاماتی ناگهانی و غیرقابل مقاومت بودند. این مثال نشان می دهد که ابزار فکری برای کشف حقیقت علمی و فراوری توهمات بیمارگونه می تواند یکسان باشد؛ تنها تفاوت در محتوا و قابلیت انطباق با دنیای واقعی است.
07
سینما و ادبیات؛ بازنمایی نابغه دیوانه
رسانه ها به شدت به کلیشه (Stereotype) نابغه دیوانه دامن زده اند. فیلم هایی مانند یک فکر زیبا (A Beautiful Mind) یا آمادئوس (Amadeus) کوشش نموده اند تا این تضاد را به تصویر بکشند. در ادبیات، شرلوک هولمز (Sherlock Holmes) شخصیتی است که نبوغش او را از جامعه منزوی نموده و به سمت دلمشغولی های خطرناک سوق می دهد. این بازتاب های فرهنگی باعث شده تا مردم تصور نمایند برای نابغه بودن، حتماً باید ردی از دیوانگی داشت. اما حقیقت علمی نشان می دهد که اگرچه هم پوشانی وجود دارد، اما بسیاری از نابغه ها مانند آلبرت اینشتین (Albert Einstein) با وجود داشتن ویژگی های منحصربه فرد، از سلامت روان نسبی برخوردار بودند.
08
ارتباط با جامعه شناسی؛ برچسب زنی به دگراندیشان
از نظر جامعه شناسی (Sociology)، برچسب دیوانه اغلب به کسانی زده می گردد که نظم مستقر را به چالش می کشند. در دوره های سیاسی خاص، دانشمندانی که خلاف ایدئولوژی حاکم فکر می کردند، به تیمارستان ها فرستاده می شدند. این نشان می دهد که مرز میان نبوغ و جنون گاهی به وسیله قدرت های سیاسی یا اجتماعی معین می گردد نه به وسیله علم پزشکی. هر چه یک جامعه بسته تر باشد، نوآوری های جسورانه بیشتر به عنوان رفتارهای ناشی از بی خردی یا انحراف اخلاقی تفسیر می شوند.
09
دوپامین؛ سوخت مشترک خلاقیت و روان پریشی
انتقال دهنده عصبی دوپامین (Dopamine) نقش محوری در این ماجرا دارد. سطح بالای دوپامین در مسیرهای خاصی از مغز با افزایش خلاقیت و توانایی پیدا کردن الگوها مرتبط است. اما همین افزایش اگر از حد مجاز بگذرد، منجر به پارانویا (Paranoia) و هذیان می گردد. نابغه ها معمولاً در لبه این تعادل بیوشیمیایی حرکت می نمایند. آن ها می توانند از سیل دوپامین برای خلق یک شاهکار استفاده نمایند بدون اینکه اجازه دهند این سیل سدهای منطق مغزشان را ویران کند. این یک مهارت بیولوژیکی نایاب است.
10
سوءبرداشت های تاریخی؛ کالبدشکافی مغز نابغه ها
در قرن نوزدهم میلادی، بسیاری از پزشکان معتقد بودند که نبوغ نوعی بیماری عصبی است. آن ها سعی می کردند با مقدار گیری جمجمه یا کالبدشکافی مغز افراد بزرگ، شواهدی از ناهنجاری پیدا نمایند. امروزه می دانیم که این یک خطای علمی بزرگ بود. نبوغ در ساختار فیزیکی درشت مغز نهفته نیست، بلکه در شبکه ارتباطات عصبی (Neural Networks) و نحوه تعامل بخش های مختلف مغز مانند قشر پیش پیشانی (Prefrontal Cortex) با سیستم لیمبیک است. هوش استثنایی لزوماً با ناهنجاری فیزیکی همراه نیست.
11
آیا جنون می تواند به نبوغ یاری کند؟
یک پرسش طبیعی این است که آیا بیمار بودن به خلق اثر یاری می نماید؟ شواهد نشان می دهند که اگرچه بعضی اختلالات خفیف ممکن است باعث دید متفاوت شوند، اما بیماری شدید روانی معمولاً مانع خلاقیت است. فردی که درگیر یک حمله حاد سایکوز است، نمی تواند تمرکز لازم برای نوشتن یک رمان یا حل یک معادله پیچیده را داشته باشد. پیروزیت نابغه هایی که مشکل روانی داشتند، اغلب علیرغم بیماری شان بوده است نه به دلیل آن. آن ها در دوره های بهبودی یا با کوششی طاقت فرسا برای مهار فکرشان، پیروز به خلق اثر شده اند.
12
اسرار پشت پرده؛ تنهایی نابغه ها
یکی از حقایق کمتر گفته شده، انزوای اجتماعی (Social Isolation) است که بسیاری از نابغه ها تجربه می نمایند. این انزوا نه به دلیل دیوانگی، بلکه به دلیل تفاوت در سطح درک و دلمشغولی هاست. وقتی کسی در دنیایی زندگی می نماید که دیگران قادر به تماشا آن نیستند، به طور طبیعی رفتارهایی از خود نشان می دهد که از نظر بقیه عجیب است. این تنهایی مفرط گاهی خود منجر به بروز علائم افسردگی یا اضطراب می گردد؛ یعنی اینجا جنون معلول نبوغ و برخوردهای اجتماعی است، نه دلیل آن.
جمع بندی و پاسخ به یک ابهام بزرگ
بوغ و جنون دو دایره متداخل هستند، اما یکی نیستند. نبوغ هدفمند، سازنده و دارای خروجی است که دنیا را تغییر می دهد. جنون در شکل خالص خود، ویرانگر و رنج آور است. آنچه ما به عنوان مرز باریک می شناسیم، در واقع آستانه تحمل فکر انسان در برابر حجم بزرگ ایده ها و احساسات است. هر رفتار عجیبی نشانه نبوغ نیست و هر نابغه ای لزوماً با جنون درگیر نخواهد شد. درک این تفاوت به ما یاری می نماید تا هم از سلامت روان خود مراقبت کنیم و هم فضایی برای شکوفایی ایده های غیرمعمول اما سازنده در جامعه فراهم آوریم.
دکتر علیرضا مجیدی
پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران
دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .
بیش از دو دهه در زمینه سلامت، پزشکی، روان شناسی و جنبه های فرهنگی و اجتماعی آن ها می نویسد و کوشش می نماید دانش را ساده اما دقیق منتقل کند.
پزشکی دانشی پویا و همیشه در حال تغییر است؛ بنابراین، محتوای این نوشته جایگزین ویزیت یا تشخیص پزشک نیست.
دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران